De Brenda Westra Opinieprijs wordt jaarlijks door Nyenrode Business Universiteit en Stichting Future Finance uitgereikt en is gericht op vernieuwende, duidelijk opiniërende, vlot geschreven, voor het financiële beroep en –onderwijs actuele opiniestukken. In december wordt deze prijs uitgereikt, vandaar dat de aankomende tijd The Accountables is omgetoverd tot Brenda’s Weken, waarbij gedurende deze weken elke dag een opinie van een van de genomineerde centraal staat. Axel Papma behaalde in 2025 de Bachelor of Science in Accountancy. Hij is freelance Controleleider Audit 

Bijna tweeduizend jaar geleden stelde de Romeinse dichter Juvenalis zichzelf de retorische vraag: “Quis custodiet ipsos custodes?”, wat zich laat vertalen als “wie zal de bewakers bewaken?” De vraag staat symbool voor het tijdloze probleem dat degenen die zijn belast met het handhaven van de morele normen binnen de samenleving, onderhevig zijn aan dezelfde menselijke gebreken als degenen die zij reguleren. Anno 2026 blijft dit een bijzonder actueel thema. De accountant, die ook een rol als “bewaker” heeft, vervult deze lang niet altijd zoals dat zou moeten. We kunnen dit probleem niet alleen oplossen met wet- en regelgeving, toezicht en compliance-eisen. 

In mijn scriptieonderzoek concludeerde ik dat ethiek — zorgvuldig afwegen wat een juiste manier is om te handelen — een belangrijke rol speelt om met het probleem dat Juvenalis schetste om te gaan. Binnen de accountancy komt dit bijvoorbeeld tot uiting doordat een cultuur met meer aandacht voor ethiek zorgt voor een betere controlekwaliteit. Het is dus van essentieel belang om te zorgen voor omstandigheden die een ethische houding bij de accountant bevorderen. Niet alleen van buitenaf — met wet- en regelgeving en compliance — maar ook van binnenuit: door hem ruimte te geven voor introspectie. 

Vorig jaar was ik me in Azië aan het verdiepen in oosterse wijsheden. Hierdoor ben ik op ideeën gekomen over hoe de ethische instelling van de accountant kan worden verbeterd. Om dit te begrijpen, zoomen we eerst uit. Door de geschiedenis heen is men namelijk op verschillende manieren tot wijsheid en ethisch handelen gekomen. 

Terwijl Romeinse dichters zoals Juvenalis en geleerden met de rede en het debat tot wijsheid probeerden te komen, werd dit ten oosten van de Indus rivier (die van Tibet naar Pakistan stroomt) op een andere manier gedaan. Namelijk door de aandacht naar binnen te richten: meditatie en introspectie. Dit heeft mede als doel om ethisch handelen te bevorderen, waarvan oosterse tradities het belang benadrukken. 

Door introspectie en reflectie wordt zichtbaar wat er zich vanbinnen afspeelt — twijfel, aarzeling, onrust bijvoorbeeld. En dat op het moment dat het ontstaat, nog vóórdat het zich verder vertaalt in woorden of daden. Zodoende ontstaat er een tussenruimte tussen impuls en reactie. Die tussenruimte kan op een zinvolle manier worden benut door ethisch te handelen. Persoonlijk probeer ik nu keuzes te maken die constructiever zijn voor mijn eigen situatie en die van anderen. Vertaald naar de accountantscontrole is het vooral de ruimte voor reflectie die tot ethisch handelen kan leiden. 

In het Westen hebben we al lang de neiging om de oplossingen voor onze problemen te vinden buiten onszelf. Een bekende gedachte uit de bijbel is dat de mens zondig is. Om alsnog het goede te bereiken, keerden we ons van oudsher tot het geloof en zochten we onze verlossing bij een hogere macht. 

Dit geloof hebben veel westerlingen inmiddels niet meer. Maar we vestigen onze hoop nog wel op externe systemen en structuren om de boel op orde te houden: democratie, sociale zekerheid, wetenschap, artificiële intelligentie (onze nieuwste externe kracht) en natuurlijk: goed functionerende accountantscontroles. 

Met druk vanuit wet- en regelgeving en compliance wordt geprobeerd om ervoor te zorgen dat de accountant zijn werk goed doet en op een ethische manier handelt. Daardoor zijn er veel standaard werkprogramma’s en checklists. Ook bij de accountantscontrole wordt dus getracht om met externe structuren te waarborgen dat deze goed verloopt. Al deze externe eisen belemmeren de accountant helaas juist steeds meer. De van buitenaf opgelegde regels laten weinig bewegingsvrijheid en ruimte voor zelfreflectie — terwijl juist die ruimte essentieel is om ethisch handelen te kunnen bevorderen. 

Deze oproep tot introspectie kan op weerstand stuiten: de accountant zit niet te wachten op reflectie omdat hij er niet aan is gewend. Maar de accountant is er wel degelijk aan gewend om terug te kijken – alleen doet hij dat vooral op het object van de controle, en minder op zichzelf als controleur. Door werkprogramma’s wordt afgedwongen dat de accountant reflecteert en oordeelt over de jaarrekening van de klant. Maar over de vraag hoe hijzelf tot zijn oordeel is gekomen — waar hij misschien sneller genoegen nam met een verklaring dan gepast was, of waar tijdsdruk of de relatie met de cliënt zijn beoordeling heeft gekleurd — wordt zelden systematisch nagedacht. Dat is frappant, want juist dáár, in dat onzichtbare proces van oordeelsvorming, schuilen integriteitsrisico’s. 

Door achteraf te reflecteren kan de accountant grip krijgen op dit onzichtbare proces. Waar externe regels vastleggen wát er gecontroleerd moet worden, kan reflectie blootleggen hóe die controle tot stand kwam. En of de accountant daarbij trouw is gebleven aan zijn professioneel-kritische instelling. 

Alleen een goed moreel kompas is niet genoeg: dan zou de accountantscontrole immers overbodig zijn. Wel kan de accountant een middenweg vinden tussen externe eisen en de tijd nemen om stil te staan bij zijn eigen morele kompas. Dit sluit aan bij wat ze ten oosten van de Indus-rivier al eeuwenlang doen: door inzicht in het eigen handelen tot bewustzijn en ontwikkeling te komen. 

Juvenalis liet zijn eigen vraag — wie bewaakt de bewakers? — onbeantwoord. Mijn antwoord is simpel: mede de bewakers zelf. Oosterse tradities leren ons dat wijsheid door introspectie ontstaat. Het is tijd dat de accountant de ruimte krijgt om zichzelf te bewaken en dat hij deze benut. 

Voor het plaatsen van reacties, hou graag rekening met onze spelregels.