De Brenda Westra Opinieprijs wordt jaarlijks door Nyenrode Business Universiteit en Stichting Future Finance uitgereikt en is gericht op vernieuwende, duidelijk opiniërende, vlot geschreven, voor het financiële beroep en –onderwijs actuele opiniestukken. In december wordt deze prijs uitgereikt, vandaar dat de aankomende tijd The Accountables is omgetoverd tot Brenda’s Weken, waarbij gedurende deze weken elke dag een opinie van een van de genomineerde centraal staat. Thomas Brand behaalde in 2025 de Bachelor of Science Accountancy en studeert nu in de Master. Hij is Senior Assistent Accountant bij BDO.

Overmatig AI-gebruik doet afbreuk aan de cognitieve functies van de mensheid. Accountantskantoren investeren echter massaal in AI. Het belooft efficiency, betere controlekwaliteit en accountants hoeven minder tijdrovende taken uit te voeren. Zegt u nou zelf, dat klinkt op het eerste gezicht toch fantastisch? Toch kunnen we het AI-gebruik ook vanuit een minder rooskleurig perspectief bekijken.

Het is van belang dat wij technologische ontwikkelingen omarmen. Indien de vorige generatie in de jaren tachtig erg stellig was geweest tegen de invoering van de computer op kantoor, dan waren zij binnen de kortste tijd hoogstwaarschijnlijk overbodig geweest. De huidige technologische ontwikkelingen zijn zo geavanceerd dat cognitieve taken van mensen, en dus ook van de accountant kunnen worden overgenomen. Dit baart mij zorgen omdat wetenschappelijk onderzoek aanwijzingen bevat dat overmatig gebruik van AI de cognitieve functies die we jarenlang hebben ontwikkeld, kan verzwakken.

Ik wil het graag in deze opinie hebben over de negatieve invloed van AI op de cognitieve vaardigheden van accountants. Daarbij bevinden we ons wat mij betreft in een dilemma. De studie van Fedyk et al. (2022) laat bijvoorbeeld zien dat AI de controlekwaliteit verbetert. Daarbij leidt controlekwaliteit weer tot een hoger vertrouwen vanuit het maatschappelijk verkeer. Aan de andere kant is er wetenschappelijk bewijs dat een overvloed aan geavanceerde hulptechnieken een negatieve invloed heeft op de cognitieve functies die wij als mens bezitten. Deze dienen wij te onderhouden en te ontwikkelen, zo ook de accountant. Door middel van onderstaande uiteenzetting probeer ik u wat meer handvatten mee te geven waarom wij het AI-gebruik toch zouden moeten begrenzen.

Underuse

Verkeerd of overmatig gebruik van AI heeft een negatief effect op het vermogen tot kritisch nadenken, op probleemoplossend vermogen, op creativiteit en op sociale interactie, iets wat vooral jonge accountants moeten ontwikkelen. Met het gedachtegoed van the Law of the Least Mental Effort (mensen willen zo min mogelijk moeite doen om hun doel te bereiken) kunnen accountants oneindig veel tools inzetten om in hun ogen zoveel mogelijk te bereiken door middel van de minste inspanning. Dergaa et al. (2024) beschrijven hoe chatbots onze cognitieve functies kunnen beïnvloeden. Omdat chatbots gemakkelijk te raadplegen zijn, bestaat het risico dat mensen minder intensief nadenken. Denken kost immers moeite en energie. Dergaa et al. (2024) spreken dan ook van underuse: de hersenfuncties worden te weinig gebruikt. Erik Scherder beschrijft in zijn boek ‘Liever moe dan lui’ dan ook dat underuse de hersenen simpelweg sloopt.

Digitale dementie

Een verwant begrip is ‘digitale dementie’ dat door Manfred Spitzer (2013) is bedacht. Hij stelt dat technologische ontwikkelingen destructieve effecten hebben op het cognitief functioneren: door het gebruik van bijvoorbeeld verschillende technologieën ontwikkelt men symptomen als een verminderd geheugen, verminderde aandacht, verminderd kritisch denken. Hij stelt dat dit symptomen zijn die overeenkomen met bijvoorbeeld dementie. Bovenstaande symptomen doen afbreuk aan de capaciteiten die uiterst belangrijk zijn voor het werk als accountant.

Verantwoord gebruik van AI

Het behoud en de ontwikkeling van cognitieve functies dienen centraal te staan in de werkzaamheden van de accountant. AI dient wel te worden geïntegreerd in de gereedschapskist van de accountant, net als de vele andere tools die tot de beschikking staan van de accountant. Het dient dan echter niet de overhand te krijgen en het AI-gebruik zal dan ook moeten worden begrensd. Dit vraagt om discipline, omdat er ongetwijfeld een tijd komt waarin AI nog intelligenter en beter is dan het individu. Het is van belang om dan niet toe te geven aan de gemakzuchtigheid en AI bijvoorbeeld alleen op de volgende manieren te gebruiken:

• Gebruik AI voor eenvoudige, tijdrovende taken.
• Gebruik AI uitsluitend als reviewer, maar pas nadat de accountant volledig zelf de werkzaamheden heeft uitgevoerd.
• Gebruik AI als kritische hoogleraar die de accountant uitdaagt om zijn werkzaamheden te rechtvaardigen.
• Gebruik AI om grote datasets te doorgronden om eventuele outliers op te sporen.

Bovenstaande uitgangspunten roepen ook een bredere vraag op: als er steeds meer tools beschikbaar komen die geschikt zijn om werkzaamheden van de accountant over te nemen, wat maakt mij dan eigenlijk nog een goede accountant? Accountantskantoren investeren in AI met als doel: een goedkoper en beter product leveren. Daar zit echter ook een keerzijde, zoals Bregje Hofstede al eerder schreef: ‘Ergens houdt het op, met dat vooropstellen van het eindresultaat. “Een lijk worden” is immers niet het punt van leven’ (Hofstede, 2026). Het is van belang om cognitieve inspanning niet te vermijden en de hersenen te blijven uitdagen, ook al is dat af en toe met de vele beschikbare hulpmiddelen en wellicht de opdringerigheid vanuit accountantskantoren om AI te gebruiken best lastig.

Al doende leert men. Juist in het huidige AI-tijdperk geldt: Liever moe dan lui.

Voor het plaatsen van reacties, hou graag rekening met onze spelregels.